Бойгонии пурмуҳтавои шуъбаи депозитарӣ. Суҳбати ихтисосӣ бо сардори ин шуъба Фароғат Толибова

Санаи нашрфев 9, 2026 15

– Мехостам суоли нахустинам мухтасар аз таърихи шуъбаи депозиторӣ бошад, то хонандагон дар ин бора тасаввурот ҳосил кунанд.

– Арз кунам, ки шуъбаи депозиторӣ 1-уми январи соли 1977 дар собиқ Китобхонаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абулқосим Фирдавсӣ таъсис ёфтааст. Соли 2012 Китобхона бо бинои нав таъмин гашт ва шуъбаи депозиторӣ низ дар ин бино макони нав ёфт. Ҳамзамон дар Оинномаи ба тозагӣ такмилёфтаи Муассиса (соли 2022) шуъбаи нигоҳдории депозиторӣ ба шуъбаи депозитарӣ ивази ном намуд.

– Дар толори хониши ин шуъба хонандагонро кадом китобҳо интизоранд?

– Дар ин шуъба асарҳое нигоҳдорӣ мешаванд, ки аз солҳои 1700 то соли 2015 нашр шудаанд ва онҳо бо вуҷуди камистифода будан (чун баъзе аз ин китобҳо ду аср пеш чоп шудаанд), вале арзиши баланди илмӣ доранд. Фонди шуъбаи депозиторӣ аз маводи чопӣ, китобу маҷаллаҳо, варақаҳои изографӣ (яъне мусаввараҳо) китобҳои гаронарзиш ва ғайра иборат мебошанд. Ба монанди корҳои илмӣ-тадқиқотӣ (экспедитсияҳо), асарҳои олимони ҷаҳон, нашрияҳои маълумотдиҳанда (донишномаҳо, луғатҳо, фарҳангҳо) ва ғайра бо забони тоҷикӣ, русӣ, узбекӣ, англисӣ ва бо ҳуруфи лотинӣ мебошанд. Ба қатори адабиёти камистифодашуда адабиёте, ки 15-20 сол пеш, рӯзномаву маҷҷалаҳои 5-10 сол пеш ва дигар маводе, ки дар муддати 4-5 сол дархост намешаванд, дохил мегарданд. Ҳамзамон, асноди ҳуқуқӣ, низомномаҳо, ҳисоботҳои стенографӣ, ҳизбҳо, мақомоти давлатии Иттиҳоди Шуравӣ, созмонҳои байналмилалӣ, адабиёти назариявӣ ва илмӣ-тадқиқотӣ, маҷмуи асарҳои олимон, монографияҳои илмӣ, дастхатҳо, библиографияи илмӣ, тезис, маъруза, ҷадвалҳо, албомҳо, донишномаҳо луғатҳо ва ғайраҳо низ дар бойгонии ин шуъба нигаҳдорӣ мешаванд. Фонди депозиторӣ вазифадор аст, ки баргаҳои феҳристро бо фонд муқоиса намояд. Дар ҳолате, ки китобҳо дар гардиш ҳастанду дар бойгонии депозиторӣ нигоҳ дошта мешавад, тибқи супориши маъмурияти Китобхона ба шуъбаи нигоҳдорӣ барои дархости хонандагон интиқол дода мешавад.

– Дар бораи бойгонии ин шуъба нақл кунед. Чӣ миқдор китоб дар он нигаҳдорӣ мешавад?

– Айни замон фонди шуъбаи депозиторӣ дорои 42 ҳазору 38 нусха китоб мебошад. Бахшҳои фонди шуъбаи депозиторӣ иборат аз фонди забони тоҷикӣ, забони русии ҳаҷман хурд (китобҳои минётурӣ), китобҳои ҳаҷман калон, фонди адибони ҷаҳон, китобҳои ба хатти лотинӣ интишорёфта, фонди донишнома, луғатномаҳо, бойгонии матбуоти даврӣ (матбуоти тоинқилобӣ) ва ғайраҳо мебошад. Китобҳои фонд гарчанде, ки куҳна бошанд ҳам, лек қиммати баланди илмӣ доранд. Онҳо ба забонҳои гуногун буда, якчанд соҳаҳои донишро дар бар мегиранд.

Аз ҷумла, дар бойгонии шуъба 7 ҳазору 890 нусха китоб бо забони тоҷикӣ мавҷуд аст ва агар онҳоро ба соҳаҳо тақсим кунем, мебинем, ки ин китобҳо мутааллиқ ба соҳаву илмҳои гуногунанд. Чунончӣ: Қурбонов Р. ”Забони модарӣ” (1997), Давлатов И. ”Иқтисоди бозоргонӣ” (1944), Фельдман, Ф. Г. “Химия” (1993), Пушкин А.С. ”Бародарони ғоратгар” (1940), Арквин С. Я.”Сулфакабуд” (1941), Данилевин М. Г “Дифтерия” (1941), Всесвятский А.В. “Ботаника” (1941), “Хрестоматияи адабиёт” (1941), Тугаринов, И “Тарбияи коммунистии меҳнаткашон ва вазифаҳои газетаҳои деворӣ” (1941), Толстой А.”Боз меоям” (1942), Сатторов А. ”Афкори адабӣ ва эстетикии Абдурраҳмони Ҷомӣ” (1975), Рашидов Х.И. ”Киштгардонии пахтаю юнучқа” (1976), Программаи мактабҳои миёна (1951)”, ”Луғати тафсирии калимаҳои русӣ интернационалӣ”(1984) ва ғайра.

Дар шуъба 5 ҳазору 454 нусха китоб бо ҳуруфи лотинӣ нигоҳ дошта мешавад.

Бештари китобҳои лотинӣ дар бораи Ленин, адабиёти бадеӣ, кишоварзӣ, тиб, санъат, техника таъриху дигар соҳаҳо бо забонҳои тоҷикӣ, узбекӣ ва русӣ мебошанд. Масалан: “Ёддоштҳо дар бораи Ленин” (1933), С. Айнӣ “Дохунда” (1930, 1932,), “Рассказ о жывотных” (1940), Горкий М. ”Анна” (роман, 1933), Шолохов М. ”Замини корамшуда” (1934), Ҷ. Икромӣ. ”Тирмор” (1934), Бақозода, З. “Забони тоҷикӣ” (1934), Светанов А.Т “Тухмдории пахта” (1935), Евдакимов А, “Колхозро чӣ гуна барпо кардан даркор аст” (1931), Орлоф А.А. “Табобати ҳайвонот” (1931), Пижурин, А. “Тарғиботи техникӣ” (1933), Тихановин А. В “Хунгузаронӣ” (1934), Френгел, М. Г. “Ревматизм”, (1932), Шамс Х, “Ирода” (шеърлар-узб, 1934), Бартольд, В. “Манқуллар даврида Туркистан” (1931-узб), Броядо И.Г “Партия барағени юқари ушлайиқ” (1934-узб), Мирбадалова В.В. “Луғати терминали коргузорӣ” (1934), Файзулло Х. “Таърихи инқилоби Бухоро” (1934) ва инчунин оид ба физика, химия , география ва ғайра.

То ҷойе медонем, як бахши бойгонии шуъба китобҳои ҳаҷман хурданд. Мехостам дар ин бора суҳбат кунед.

– Оре, ин як бахши хеле ҷолиби бойгонии шуъба аст. Китобҳои адабиёти ҳаҷман хурд 1205 нусхаро ташкил дода, дар он соҳаҳои таърих, адабиёт ва географияро дида мешавад. Қисми зиёди он дар соҳаи адабиёти бадеӣ мебошад. Масалан: Малышева Л. ”Музей-заповедник А.С.Пушкин. Болдино” (1977), Федоров И. ”Азбука” (1977), Некрасов Н.А. ”Стихотворения и поэмы” (1979), Дехлеви А.Х. ”Избранные газели”(1980), Пушкин А.С. ”Руслан и Людмила” (1984),”Географический атлас СССР” (1984), “Таджикско-русский словарь” (1955), ”Ленину посвящается” (1969), ва ғайра. Бояд қайд намуд, ки хурдтарин китобча дар шуъбаи депозиторӣ китобчаи “Эпиграммаҳо” мебошанд, ки баландиаш 4 см 4 мм ва бараш 4 см буда, аз 258 саҳифа иборат мебошанд.

Дар ин китобчаҳои хурдакак эҷодиёти шоирони Англия, Олмон, Испания, Русия, Фаронса дар шакли назм ва наср зери чоп омадаанд.

– Қатори китобҳои хурд ин шуъба боз дорои китобҳои бузургҳаҷм низ мебошад.

– Дуруст аст. Фонди китобҳои ҳаҷман калон 3 ҳазору 416 нусха китоб дорад, ки қариб 90 дарсади китобҳои он дар бораи санъат, мусиқӣ, театр, портрету расмҳо мебошанд. Аз ҷумлаи ин китобҳо: Шавердян, Р “Живопись Скульптура” (1982), Худеков С.Н. ”История танцев” (1913), Чехов А.П. ”В театре” (1955), Малышев, В. “Избранные фотографии”, “Конститутция РСФСР” (1970), Литвинский Б.А. “Аджина –Тепа” (1971) , Ершов Н.Н “Альбом одежды таджиков” (1969), “Персидские миниатюры” (1969) ва ғайра. Ҳамзамон калонтарин китоби шуъбаи депозиторӣ китоби Гёте “Фаусть. Трагедия” мебошад, ки иборат аз 2 қисм буда, дар як китоби калон ҷой дода шудааст. Қисми якум аз 173 саҳифа, қисми дуюм аз 218 саҳифа иборат буда, таҳлили қисми дуюм аз саҳифаи I то XXIX рақамҳои румӣ дошта, тахминан 10 кило вазн дорад ва соли 1899 аз чоп баромадааст. Баландиаш 44 см ва бараш 34 см-ро дар бар мегирад.

– Тахмин мекунам дар бойгонии шуъба китобҳо ба забони русӣ хеле зиёданд.

– Бале.Фонди забони русӣ (хронологӣ) 5 ҳазору 480 нусха ва бо забони русӣ (инвентарӣ) 9 ҳазору 253 нусхаро фаро мегирад. Ин китобҳо низ тақрибан дар ҳама соҳаҳои илм навишта шудаанд ва аз ҷонби муаллифони гуногун дар солҳои мухталиф, дар маконҳои гуногун рӯи чоп омадаанд. Аз ҷумла, китобҳои Козлов П.К. “В сердце Азии” (1928), Александр Блок “Письма к жене” (1978), “Антология Таджикской поэзии” (1951), Гинзбург “Птицы Таджикистана” (1940), Шарбатов Г.Ш. “Русского-арабский учебный словарь”(1979), “Русско-немецкий словарь”(1981), Карел Тайбл “Ювелирное дело” (1982), “Иммунология” (1982), Смирнов В.И. “Курс высшей математики” Т. 4, ва ғайра аммо дар қатори китобҳои забони русии (рақамӣ- инвентарӣ) бошад Бартольд В. ”О Самаркандских осуриях”, Райхани А. ”Избранные произведение”( 1917), “Известия Средне-Азиатского географиеского общества” Т.19.(1929), Федченко Б “Флора Азиатской Росии” (1932), Арсеньев К. “Статистические очерки России” (1948) ва ғайра мавҷуданд.

– Аз адабиёти илмиву бадеии ҷаҳон чӣ доред?

– Дар шуъбаи депозиторӣ боз 505 нусха китобҳои асарҳои олимони ҷаҳон маҳфуз нигоҳ дошта мешаванд, ки онҳо хеле зебову рангоранг ва ҷолиб мебошанд. Китобҳои Фридрих Шиллер ”Драма. басни в прозе”(1975), “Поэзия и проза древнего востока” (1973), “Античная лирика” (1968), Карло Гальдони ”Комедии” Карло Готси “Сказки для театра”.”Ирано-таджикская поэзия”(1974), “Классическая драма Востока” (1976), Мильтон Джон. ”Потерянный рай”, Гомер ”Илиада”, “Одиссея” (1967), Лу Синь ”Повести и рассказы”. 1971 , Ярослав Ивашкевич “Хвала и слава”. (1974) аз ин ҷумлаанд.

– Оё дар шуъбаи депозитарӣ нашрияҳои даврӣ ҳам нигаҳдорӣ мешаванд?

– Бале, шуъба дорои 2508 нусха нашрияҳои даврӣ ва давомдор мебошад.Чунончи: ”Вестник воспитания.” Научно-популярный журнал для Январь, Февраль, Март ва диг.,(1914), “Матеорологический вестник”. Июн, Июль, Август….. (1908), журнал “Министерства народного просвещание”(1900), “Русская мысль”(1882),”Вестник Европы”, “Русская школа” Том 1 № 4(1911), “Русское богатство” № 3…(1898), “Современный мир” № 2…. (1910), ”Музыкальный современник” (1915) ва ғайра.

Нашрҳои маълумотдиҳанда аз қабили донишномаҳо 696 нусха ва 73 нусха луғатҳои солҳои куҳнаро дар бар мегирад, ки қиммати хеле баланди илмӣ доранд. Иддае аз ин китобҳо таърихи беш аз садсола доранд. Масалан “Географическо-статистический словарь Российской Империи” 171 сол пеш (1855) ва “Англо-русский словарь” 148 (1877) пеш чоп шудаанд. Аз чопи “Реальная энциклопедия практической медицины” (1911) 115 сол “ Энциклопедический словарь русского библиографического института Гранат” 95 (1931), гузаштааст. Хонандагон бори аввал китоби ”Военная Энциклопедия”-ро соли 1913 ва “Словарь русского языка”-ро соли 1927 ба даст гирифтаанд.

Табиист, ки китобҳои кӯҳнаи луғату фарҳангномаву донишномаҳо наметавонанд ниёзи имрӯзиёнро бароварда созанд, чун илм дар беш аз як аср пеш рафт, китобҳои беҳтару хубтар навиштаву таҳия шуданд, вале набояд ба ин назар буд, ки арзиши илмиву адабии онҳо пурра аз байн рафт.

– Дар бораи варақаҳои изографӣ чӣ гуфта метавонед?

– Шуъба дорои 71 нусха варақаҳои изографӣ мебошад, ки расмҳои беназири онҳо касро мафтун мекунад ва барои рассомон ва санъаткорону тарроҳон хеле заруранд. Яке аз онҳо “Русская графика” 1941-1960- (1979) «Альбом одежды Таджиков» (1969), Х. А. Юлдашев «Архитектуры орнамент Таджикистана» (1957) ва дигар варақаҳои изографии солҳои пеш нигаҳдорӣ мешаванд.

-Дар бораи шуъбаи депозиторӣ ягон китоб ё дастур ба чоп расидааст?

Бояд қайд намуд, ки соли 2023 китоби Идигул Нусратуллозода “Шуъбаи депозитарӣ ва махзани арзишманди он” зери назари доктори илмҳои педагогӣ, профессор Ҷумахон Файзализода, бо муҳарририи доктори илмҳои филология, профессор Шодимуҳаммад Сӯфизода чоп шуд. Соли 2025 “Китобҳои ҳаҷман хурди Китобхонаи миллӣ” феҳристи адабиётро зери назари доктори илмҳои педагогӣ профессор Файзализода Ҷ. Х. мураттиб ва муаллифи пешгуфтор Идигул Нусратуллозода, муҳаррир Ҷурабой Раҷабов ва муқарриз номзади илмҳои филологӣ Атозода М. руйи чоп омадааст.

Мусоҳиб Махфират МУҲИДДИНОВА