Рӯнамоии ду китоби Фредерик Старр дар Китобхонаи миллии тоҷикистон

«Маърифати гумшуда. Асри тиллоии Осиёи Марказӣ аз истилои араб то Темурланг» ва «Нобиғагони даврони хеш. Ибни Сино ва Берунӣ» ба хонандаи тоҷик муаррифӣ гардиданд

25 августи соли 2026 дар Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон рӯнамоии ду асари муҳими муҳаққиқ ва сиёсатшиноси маъруфи амрикоӣ С. Фредерик Старр — «Маърифати гумшуда. Асри тиллоии Осиёи Марказӣ аз истилои араб то Темурланг» ва «Нобиғагони даврони хеш. Ибни Сино ва Берунӣ» баргузор гардид.

Ин нишаст дар ошёнаи сеюми Китобхонаи миллӣ бо иштироки олимону муҳаққиқон, зиёиён, рӯзноманигорон, адибон ва дигар шахсиятҳои шинохтаи кишвар доир шуда, ба масъалаҳои муҳимми таърих, фарҳанг, илм ва тамаддуни Осиёи Марказӣ, инчунин муаррифии саҳми донишмандони тоҷик дар тамаддуни ҷаҳонӣ бахшида шуд.

Маҳфилро муовини раиси раёсати ҶСК «Ориёнбонк» М.Б. Маҳмадаминов модераторӣ намуда, масъули баргузории он академик Абдуҷаббор Раҳмонзода буд. Китобҳои мазкур ба забони тоҷикӣ аз ҷониби доктори илмҳои филологӣ, профессор, устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон Абдусалом Мамадназаров тарҷума шудаанд.

МУАРРИФИИ ИЛМИИ ЯК МЕРОСИ БУЗУРГИ ТАЪРИХИЮ ФАРҲАНГӢ

Китоби С. Фредерик Старр «Маърифати гумшуда» аз ҷумлаи таҳқиқоти густурдаест, ки ба бозшиносии нақши Осиёи Марказӣ дар таърихи рушди дониш, фарҳанг ва тамаддуни ҷаҳонӣ равона шудааст. Асар таърихи минтақаеро аз давраи истилои араб то даврони Темурланг пайгирӣ намуда, ба нақши шаҳрҳо, марказҳои илмӣ, сулолаҳо ва шахсиятҳои бузурги илмиву адабии он таваҷҷуҳ зоҳир мекунад.

Тибқи маълумоти библиографии манбаъҳои илмӣ, асари мазкур бори аввал соли 2013 аз ҷониби Princeton University Press ба нашр расида, беш аз 600 саҳифа ҳаҷм дорад. Муаллиф дар он ба масъалаҳои рушди шаҳрҳои Осиёи Марказӣ, муносибатҳои тиҷоратӣ, дониш ва андеша, инчунин дастовардҳои илмӣ дар соҳаҳои риёзиёт, нуҷум, тиб, фалсафа, ҷуғрофия ва дигар бахшҳои маърифат таваҷҷуҳ кардааст.

Аҳамияти асар дар он аст, ки муаллиф Осиёи Марказиро на танҳо ҳамчун минтақаи дорои мероси қадима, балки ҳамчун яке аз минтақаҳои муҳими ташаккули дониш ва андешаи илмӣ дар асрҳои миёна муаррифӣ менамояд.

Маҳз аз ҳамин ҷиҳат тарҷумаи асар ба забони тоҷикӣ аҳамияти хос дорад. Зеро он барои хонандаи тоҷик имконият фароҳам меорад, ки ба яке аз таҳқиқоти муосири хориҷӣ оид ба таърихи зеҳнии Осиёи Марказӣ мустақиман бо забони давлатӣ шинос шавад ва дар бораи мақоми таърихии сарзамин ва донишмандони ин минтақа тасаввуроти фарогиртар пайдо намояд.

ИБНИ СИНО ВА БЕРУНӢ — НОБИҒАҲОИ ИЛМИ ҶАҲОНӢ

Китоби дуюми С. Фредерик Старр — «Нобиғагони даврони хеш. Ибни Сино ва Берунӣ» ба ду чеҳраи барҷастаи илму фарҳанги асрҳои миёна — Абӯалӣ ибни Сино ва Абурайҳони Берунӣ бахшида шудааст.

Асари мазкур дар шакли таҳқиқоти мукаммали зиндагӣ, фаъолияти илмӣ ва ҷаҳони фикрии ин ду донишманд таҳия гардида, муносибати онҳо ба илм, фалсафа, тиб, нуҷум, риёзиёт, ҷуғрофия ва дигар соҳаҳои донишро мавриди таҳлил қарор медиҳад. Нашри англисии он соли 2023 аз ҷониби Oxford University Press ба табъ расида, соли 2024 дар шакли чопӣ дастрас шудааст.

Муаллиф нишон медиҳад, ки Ибни Сино ва Берунӣ танҳо донишмандони як соҳаи илм набуда, намояндагони барҷастаи фарҳанги энсиклопедии асримиёнагӣ буданд. Берунӣ бо таҳқиқоти худ дар риёзиёт, нуҷум, ҷуғрофия ва ченкуниҳои илмӣ маъруф гардида, Ибни Сино бошад бо осори фалсафӣ, тиббӣ ва энсиклопедии худ ба рушди минбаъдаи илм таъсири назаррас гузоштааст. Oxford University Press низ дар муаррифии асар таъкид мекунад, ки дастовардҳои ин ду донишманд дар соҳаҳои тиб, нуҷум, риёзиёт, фалсафа, ҷуғрофия ва физика доманаи васеъ доштаанд.

Аз ин рӯ, тарҷумаи чунин асар ба забони тоҷикӣ на танҳо як рӯйдоди муҳими адабию фарҳангӣ, балки иқдоми арзишманди илмӣ ба шумор меравад. Он имкон медиҳад, ки таҳқиқоти муосири байналмилалӣ оид ба мероси Ибни Сино ва Берунӣ ба доираи васеи хонандагони тоҷик дастрас гардад.

ОҒОЗИ МАҲФИЛ ВА СУХАНОНИ ИФТИТОҲӢ

Дар оғози чорабинӣ муовини раиси раёсати ҶСК «Ориёнбонк» М.Б. Маҳмадаминов суханронӣ намуда, ба аҳамияти тарҷума ва нашри ин ду асар ба забони тоҷикӣ таваҷҷуҳ зоҳир кард. Таъкид гардид, ки дастгирии чунин ташаббусҳо метавонад ба густариши маърифати ҷомеа, таҳкими таваҷҷуҳ ба таърих ва фарҳанги миллӣ ва муаррифии арзишҳои илмиву маънавии миллати тоҷик мусоидат намояд.

Сипас намояндаи Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, профессор Масрур Абдулло — мушовири калони бахши Ёрдамчии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеа — сухани табрикотӣ гуфта, баргузории чунин маҳфилҳоро дар заминаи арҷгузорӣ ба илму дониш ва муаррифии мероси таърихию фарҳангии миллати тоҷик муҳим арзёбӣ намуд.

Директори Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, профессор Лутфия Абдулхолиқзода низ иштирокчиёни маҳфилро хайрамақдам гуфта, таъкид намуд, ки Китобхонаи миллӣ ҳамчун маркази муҳими илмӣ, фарҳангӣ ва иттилоотии кишвар барои муаррифии осори арзишманди ватанӣ ва хориҷӣ, ба роҳ мондани гуфтугӯи илмӣ ва тавсеаи фазои мутолиа нақши муҳим дорад.

Муовини вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Илҳомҷон Иброҳимзода аҳамияти чунин китобҳоро дар боло бурдани сатҳи ҷаҳонбинии илмии ҷавонон ва таҳкими таваҷҷуҳи насли нав ба таърихи илм ва тамаддуни ниёгон таъкид кард.

НАҚШИ ТАРҶУМА ДАР МУАРРИФИИ ТАЪРИХИ ТОҶИКОН

Дар бахши асосии маҳфил доктори илмҳои филологӣ, профессор Абдусалом Мамадназаров оид ба аҳаммияти тарҷумаи китобҳои «Маърифати гумшуда» ва «Нобиғагони даврони хеш» ва саҳми С. Фредерик Старр дар муаррифии халқи тоҷик гузориш ироа намуд.

Дар ин замина таъкид гардид, ки тарҷумаи асарҳои илмӣ аз забонҳои хориҷӣ ба забони тоҷикӣ танҳо интиқоли матн аз як забон ба забони дигар нест. Тарҷумаи илмӣ раванди мураккаби интиқоли мафҳумҳо, истилоҳот, далелҳо ва низоми андеша мебошад. Аз ин рӯ, барои тарҷумаи асарҳое, ки ба таърих, фалсафа, илм ва фарҳанги асримиёнагӣ иртибот доранд, дониши амиқи забоншиносӣ, истилоҳшиносӣ ва мавзӯи таҳқиқ зарур аст.

Тарҷумаи мазкур инчунин аҳамияти фарҳангӣ дорад, зеро он хонандаи тоҷикро бо дидгоҳи як муҳаққиқи хориҷӣ оид ба нақши Осиёи Марказӣ ва донишмандони он дар таърихи ҷаҳонӣ ошно месозад.

СУХАНИ С. ФРЕДЕРИК СТАРР БА ИШТИРОКЧИЁНИ МАҲФИЛ

Яке аз бахшҳои ҷолиби рӯнамоӣ сухани табрикотии С. Фредерик Старр ба иштирокчиёни маҳфил буд, ки тариқи навори видеоӣ манзури ҳозирин гардид.

Иштироки видеоии муаллиф ба чорабинӣ аҳамияти хос бахшида, имконият фароҳам овард, ки миёни муаллифи асар ва хонандагони тоҷик робитаи мустақим ба вуҷуд ояд.

БАҲСИ ИЛМӢ ОИД БА ОСОРИ С. ФРЕДЕРИК СТАРР

Академик Абдуҷаббор Раҳмонзода дар бораи ду китоби С. Фредерик Старр гузориши илмӣ пешниҳод намуда, ба ҷанбаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маърифатии онҳо таваҷҷуҳ намуд.

Ба андешаи иштирокчиёни маҳфил, арзиши асосии «Маърифати гумшуда» дар он аст, ки он ба масъалаи ҷойгоҳи Осиёи Марказӣ дар таърихи ҷаҳонии дониш ва фарҳанг аз зовияи васеъ назар мекунад. Муаллиф дар асар аз марказҳои гуногуни шаҳрӣ ва илмии минтақа, аз ҷумла Бухоро, Балх, Хоразм, Самарқанд ва дигар марказҳои таърихӣ ёд карда, муҳити иҷтимоӣ ва зеҳнии ташаккули донишро таҳлил мекунад. Сохтори китоб низ ин фарогириро нишон медиҳад: дар он давраи Сомониён, Хоразм, давраи Ғазнавиён, Салҷуқиён, истилои муғул ва давраи Темурланг пайгирӣ мешавад.  Академик Кароматулло Олимов дар андешаҳои худ ба аҳамияти илмӣ ва таърихии китобҳо таваҷҷуҳ намуда, арзиши онҳоро барои омӯзиши мероси маънавӣ ва илмии минтақа муҳим арзёбӣ кард.

Профессор Ҳамза Камол зимни суханронӣ асосан ба китоби «Маърифати гумшуда» таваҷҷуҳ намуда, паҳлуҳои таърихию фарҳангии он ва масъалаи бозшиносии нақши Осиёи Марказӣ дар ташаккули тамаддуни ҷаҳониро мавриди баррасӣ қарор дод.

Профессор Рамазон Назариев дар бораи ҳар ду китоб андешаҳои худро баён карда, ба аҳамияти онҳо барои шинохти амиқи мероси илмии Ибни Сино, Берунӣ ва дигар донишмандони минтақа таваҷҷуҳ намуд.

Дар нишаст ҳамчунин мудири шуъбаи илм ва техникаи Институти таҳқиқоти бунёдии илмӣ ба номи Аҳмади Дониши АМИТ А. Шарифзода, профессорон М. Муҳаммадҷонова, М. Махшулов дар мавзуъҳои гуногун вобаста ба ин ду китоб изҳор  назар намуданд.

АҲАМИЯТИ ИЛМӢ ВА ФАРҲАНГИИ РӮНАМОИИ КИТОБҲО

Маҳфили мазкур нишон дод, ки масъалаи омӯзиш ва муаррифии мероси илмӣ ва фарҳангии Осиёи Марказӣ имрӯз ҳам аз масъалаҳои муҳими илми ҷаҳонӣ ба шумор меравад.

Таҳқиқоти С. Фредерик Старр аз ин ҷиҳат қобили таваҷҷуҳ аст, ки муаллиф таърихи минтақаи Осиёи Марказиро дар доираи таърихи умумии рушди дониш ва тамаддун баррасӣ мекунад. Дар «Маърифати гумшуда» ӯ давраи асримиёнагии минтақа ва саҳми донишмандони онро дар рушди соҳаҳои гуногуни илм таҳлил намуда, дар «Нобиғагони даврони хеш» ба ду чеҳраи бузурги илм — Ибни Сино ва Берунӣ — таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекунад.  Муҳимтар аз ҳама, чунин асарҳо имконият медиҳанд, ки мероси илмии ниёгони тоҷикон на танҳо аз дидгоҳи таҳқиқоти ватанӣ, балки дар заминаи баҳсҳои илмии байналмилалӣ низ омӯхта шавад.

Аз ин рӯ, тарҷумаи онҳо ба забони тоҷикӣ барои рушди китобхонӣ, таҳкими худшиносии таърихӣ, боло бурдани маърифати илмии ҷомеа ва муаррифии мероси бузурги фарҳангии тоҷикон аҳамияти хос дорад.

КИТОБ — ПУЛ МИЁНИ ТАЪРИХ ВА ИМРӮЗ

Рӯнамоии китобҳои «Маърифати гумшуда» ва «Нобиғагони даврони хеш» дар Китобхонаи миллии Тоҷикистон як рӯйдоди муҳимми илмӣ ва фарҳангӣ арзёбӣ гардид. Ҳузури олимон, намояндагони соҳаҳои гуногуни илму маориф, адибон, рӯзноманигорон ва зиёиён нишон дод, ки омӯзиши таърихи илм ва нақши донишмандони Осиёи Марказӣ дар тамаддуни ҷаҳонӣ мавриди таваҷҷуҳи васеъ қарор дорад. Гуфта шуд, ки китоб ҳамчун воситаи асосии интиқоли дониш ва ҳифзи хотираи таърихӣ метавонад миёни гузашта ва имрӯз робитаи устувор ба вуҷуд оварад.

Тарҷумаи осори илмии муосир ва дастрас намудани онҳо ба хонандаи тоҷик барои тавсеаи фазои илмӣ, рушди фарҳанги мутолиа ва таҳкими робитаи илми тоҷик бо муҳити байналмилалии таҳқиқотӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Инобат Бобоева,

бахши матбуот ва робита бо ҷомеа