Илмҳои дақиқ. Мунаҷҷим ва геометри бузург Аполонии Пергӣ (солҳои 262 – 190 то милод)
Садсолаи аз 300 то 200- и пеш аз милод садсолаи Евклид ном гирифтааст. Дар охири ин давра Аполлоний Пергский зиндагӣ кардааст, ки ҳамзамононаш ӯро Геометри Бузург номидаанд. Аз таваллуд ва фавти ӯ маълумоти дақиқи нест. Давраи пурхӯрӯши фаъолияти Аполлонский шояд ба даҳсолаи охири садсолаи сеюми пеш аз милод мувофиқ меомада бошад. Доир ба ҳаёти ӯ низ маълумоти кам боқӣ мондааст.
Аполлонии ҷавон ба Искандария, ки дар он замон маркази илми ҷаҳонӣ ҳисоб меёфт, омада, бо пайравони Евклид вохӯрд ва аз онҳо илм омӯхт. Ҳеҷ ягон омӯзгори Аполлоний дар сарчашмаҳои таърихӣ нишон дода нашудааст. Эҳтимол меравад, ки Аполлоний дар он давра бо лақаби Эпсилон маъмул буд ва бо шарофати корҳои астрономии хеш, ки минбаъд онҳоро Птоломей (Афлотун) истифода бурдааст, машҳур гашт. Дертар Аполлоний дар маркази дар он замон машҳури маданияти юнонӣ бо номи Пергам кор кард. Дар ин ҷо ӯ бо Эвдеми Пергамӣ дӯстӣ барқарор карда, асари асосии навиштаи худ “Коноика”, яъне конусҳоро ба ӯ бахшид.
Аз ҳашт асари Аполлоний то замони мо чортояш бо забони юнонӣ, сетои дигараш дар тарҷӯмаи арабӣ боқӣ монда, охиринаш гум шудааст ва пас аз рӯи шарҳи мазмуни ҳафт китоби аввал барқарор гардонида шуданаш аз ҷониби Э.Галлей (1656 – 1742) маълум карда шудааст.
Мавзӯи буришҳои конусӣ (конӣ), ки дар китоби “Коноика” оварда шудааст, дар замони Аполлоний нав набуда, таърихи қадимтар дошт. Бо таҳқиқи фигураҳои дар натиҷаи бурида шудани конус бо ҳамвориҳо ҳосилшуда аз ин пештар ҳам Евклид, ҳам Архимед машғул будаасту ҳам мутафаккирону олимони дигари он замон. Ин аҳвол сабаби ба рӯйбардорӣ гунаҳкор карда шудани Аполлоний аз ҷониби ҳолноманависи Архимед гардида буд. Ӯ тасдиқ кардааст, ки мазмуни “Коноика” гӯиё аз корҳои чопнакардаи қаблии Архимед рӯйбардор карда шудаанд. Ин айбдоркунӣ минбаъд аз ҷониби ягон муаррих ё сарчашмаи таърихӣ тасдиқ нашудааст, ҳоло он ки дар он замона мафҳуми “рӯйбардор кардан”- ро намедонистанд ва бисёриҳо корҳои ҳамзамонон ва гузаштагони хешро озодона истифода мебурданд. Ба ғайр аз ин, танҳо як худи муқоисаи навиштаҷоти Аполлоний бо математикҳои дигар асоси ин айбдоркуниҳоро пурра аз миён мебарад. Гап дар он аст, ки гузаштагони Аполлоний буриши конусҳоро бо шарти перпендикуляр будани ҳамвориҳои буридашаванда бо ташкилдиҳандаи конус омўхта, барои ҳолати конуси рост парабола, барои конуси тезкунҷа – эллипс ва барои конуси кундкунҷа шохаи гиперболаро ҳосил карда буданд. Аполлоний масъалаи аз онҳо умумитарро ҳал кард. Ӯ буришҳои конусиро бо ҳамвориҳое, ки нисбат ба ташкилдиҳандаи конус кунҷи дилхоҳро ташкил додаанд омӯхт ва таҳқиқоти хешро бо ҷидду ҷаҳди хеле зиёд ва жарф гузаронид. Манфиатнок аст ёдовар шавем, ки маҳз Аполлоний аввалин шуда мафҳумҳои “парабола, “эллипс” ва “гипербола”-ро дар амалияи математикӣ ворид сохтааст.
Ҳаҷми асари ӯ гувоҳӣ медиҳад, ки гарчанде Аполлоний методи умумии таҳқиқи буришҳои конусиро татбиқ накарда бошад ҳам, маҷбур шудааст, ки бо ҳолатҳои зиёди ҷузъии омӯзиши ин масъала машғул шавад. Дар ҳафт китоби бароямон маълум ӯ 387 теоремаро бо исботҳояшон овардааст. Тааҷҷубовар аст, ки чӣ тавр муаллиф аз ӯҳдаи ҷойгир кардани ин гуна маводи сершумор баромада тавонистааст. Натиҷаҳои бо заҳмати
зиёд ҳосилкардаи Аполлонийро метавон бо истифода аз методҳои геометрияи аналитикӣ, яъне бо тарзи таҳқиқи фигураҳои геометрӣ, дар асоси муодилаҳои онҳо дар системаи координатии муайян, ҳосил кардан
мумкин аст. Мутаассифона, чунин методҳо пас аз ду ҳазорсолаи баъди вафоти Аполлоний кашф карда шуданд ва хушбахтона, бо истифода аз натиҷаи корҳои ӯ Аполлоний, инчунин, бо масъалаҳои ҳаракати Моҳ ва эписиклҳо машғул шудааст.
Дар асри ҳабдаҳум як зумра асарҳои Аполлоний бо забонҳои муосир тарҷума карда шуданд. Ҳамин тавр, Виет асари иДоир ба расишҳо”-ро, ки мазмунаш дар бораи муҳокимаи расиши се давра, Галлей “Дар бораи буришҳои фазоӣ” – ро ба нашр расониданд. Ба барқароркунии асарҳои Аполлоний, инчунин, Ферма, Геталди ва Симпсон машғул шуданд. Яке аз донандагони беҳтарини математикаи юнони қадим Гейлберг доир ба кори на он қадар маълуми асосҳои геометрия ёдовар шудааст: аз боқимондаи ин асар ба хулосае омадан мумкин, ки муаллифи он кӯшиш кардааст, то дар байни мафҳумҳои математикӣ ва воқеият алоқа барқарор кунад. Ин боз як қадами наве буд дар озод кардани математика аз ақидаҳои платонӣ. Вале дастаи математикҳои машҳури дунёи қадимро Аполлоний хотима мебахшад. Ин маънои онро надорад, ки бо баробари фавти Аполлоний илми атиқа аз инкишоф бозмонд. Мутаассифона, қариб ҳамаи асарҳои илмии садсолаи дуюми то милод гум шудаанд. Маълумоти хира ва нопурра танҳо дар корҳои илмии шореҳони солҳои минбаъда боқӣ мондаанду бас.
МАНБАЪ: Асадулло Шарифзода, Алишер Раҳимзода” “Зиёда аз сад математики муваффақ”. Душанбе, 2025.
Ин китоб дар Китобхонаи миллӣ қобили дарёфт ва мутолаа аст.
Таҳияи Гулчеҳра Мақсудова,
мутахассиси пешбари шўъбаи
адабиёти табиатшиносӣ, техникӣ
ва илмҳои дақиқ.