Наврӯз мероси фарҳангии ниёкон  ва падидаи арзишманди тамаддуни башарист!

26

Наврӯз мероси фарҳангиНаврӯз яке аз куҳантарин ва пуршукӯҳтарин ҷашнҳои мардуми тоҷик ва халқҳои ориётабор ба шумор меравад. Ин ҷашн рамзи эҳёи табиат, оғози фасли баҳор, таҷдиди ҳаёт ва ҳамбастагии инсон бо муҳити табиӣ мебошад. Дар тули ҳазорсолаҳо Наврӯз ҳамчун падидаи муҳими фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ ташаккул ёфта, дар ҳаёти фарҳангии халқҳои Осиёи Марказӣ, Эрон, Қафқоз ва минтақаҳои дигар нақши муҳим дорад.

Наврӯз танҳо ҷашни маросимӣ нест, балки падидаи тамаддунӣ мебошад, ки дар он таҷрибаи таърихӣ, ҷаҳонбинӣ, фарҳанг ва анъанаҳои ниёкон таҷассум ёфтаанд. Маҳз ҳамин хусусият боис гардидааст, ки Наврӯз ҳамчун мероси муҳими фарҳангии башарият эътироф гардад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар бораи аҳамияти ин ҷашн чунин таъкид кардаанд:

«Наврӯз ҷашни эҳёи табиат, рамзи дӯстӣ, бародарӣ ва ваҳдати халқҳо буда, ҳамчун мероси гаронбаҳои аҷдодон боиси ифтихори ҳар як фарзанди сарзамини аҷдодӣ мебошад»1

  1. Пайдоиш ва маншаи таърихии Наврӯз

Сарчашмаҳои таърихию адабӣ нишон медиҳанд, ки таърихи Наврӯз ба давраҳои хеле қадими таърихи башар мерасад. Бисёре аз муҳаққиқон таърихи онро зиёда аз се ҳазор сол арзёбӣ мекунанд2. Баъзе тадқиқотҳо бошад, пайдоиши онро ба давраҳои аввали тамаддуни ориёӣ нисбат медиҳанд.

Дар сарчашмаҳои адабии классикии форсу тоҷик маълумоти арзишманд оид ба пайдоиш ва моҳияти ин ҷашн оварда шудааст. Аз ҷумла, дар асарҳои зерин дар бораи Наврӯз маълумот пайдо кардан мумкин аст:

– «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ;

– «Осор-ул-боқия» ва «Ат-тафҳим»-и Абурайҳони Берунӣ;

– «Наврӯзнома»-и Умари Хайём;

– «Зайн-ул-ахбор»-и Абулсаиди Гардезӣ;

– «Форснома»-и Ибни Балхӣ3.

Дар ин манбаъҳо пайдоиши Наврӯз ба шоҳи афсонавии сулолаи Пешдодиён – Ҷамшед нисбат дода мешавад. Абурайҳони Берунӣ дар китоби «Осор-ул-боқия» чунин менависад:

«Чун Ҷамшед барои худ тахт бисохт ва дар ин рӯз бар он нишаст, мардум аз дидани ин амр дар ҳайрат шуданд ва он рӯзро ид гирифтанд»4.

Ҳарчанд ин ривоят хусусияти афсонавӣ дорад, аммо он аҳамияти рамзии Наврӯзро ҳамчун оғози давраи нави ҳаёт нишон медиҳад.

  1. Асосҳои астрономии Наврӯз

Наврӯз танҳо ҷашни фарҳангӣ нест, балки падидаи астрономӣ низ мебошад. Аз нуқтаи назари илмӣ, Наврӯз ба эътидоли баҳорӣ рост меояд. Эътидоли баҳорӣ ҳолатест, ки дар он шабу рӯз баробар мегарданд.

Ин падида ҳар сол тақрибан 20 ё 21 март ба амал меояд, вақте ки офтоб ба бурҷи Ҳамал (Aries) ворид мешавад5. Аз ҳамин лаҳза соли нави хуршедӣ оғоз мегардад.

Дар тақвими қадимаи эронӣ низ соли хуршедӣ бар асоси ҳаракати офтоб ҳисоб карда мешуд. Аз ин рӯ, Наврӯз на танҳо ҷашни фарҳангӣ, балки оғози соли нави тақвимӣ низ ба ҳисоб мерафт.

  1. Наврӯз дар фарҳанг ва ҷаҳонбинии мардум

Наврӯз дар фарҳанги мардуми тоҷик рамзи навсозӣ ва эҳёи ҳаёт мебошад. Аз замонҳои қадим ин ҷашн бо зиндагии кишоварзӣ алоқаманд буд. Деҳқонон дар ҳамин айём кишти баҳориро оғоз мекарданд ва табиат пас аз фасли сармо дубора зинда мегардид.

Аз ин рӯ, Наврӯз ҳамчун рамзи фаровонӣ, баракат ва оғози давраи нави меҳнат маънидод мешавад.

Дар фарҳанги мардумӣ як қатор маросимҳои наврӯзӣ ташаккул ёфтаанд. Муҳимтарин анъанаҳои ин ҷашн чунинанд:

– Хонатаконӣ – поксозии хона ва муҳити зиндагӣ;

– Чаҳоршанбеи сурӣ – маросими афрӯхтани оташ;

– Ҳафтсин ё Ҳафтшин – дастархони рамзии наврӯзӣ;

– Сездаҳбадар – анҷоми ҷашнҳои наврӯзӣ дар табиат.

Ин расму оинҳо ба ҷаҳонбинии бостонии мардуми ориётабор ва фарҳанги кишоварзӣ иртибот доранд6.

  1. Наврӯз дар давраҳои гуногуни таърих

Наврӯз дар тӯли таърих аз давраҳои гуногуни сиёсӣ ва иҷтимоӣ гузаштааст.

Дар давраи давлати Сосониён (224–651) Наврӯз ҳамчун ҷашни расмии давлатӣ таҷлил мегардид. Тибқи маълумоти Абурайҳони Берунӣ, ҷашнҳои наврӯзӣ дар ин давра шаш рӯз идома мекарданд.

– Панҷ рӯзи аввал – Наврӯзи омма, барои мардум;

– Рӯзи шашум – Наврӯзи бузург, барои шоҳ ва дарбор6.

Дар давраи истилои арабҳо (асрҳои VII–VIII) кӯшишҳо барои маҳдуд кардани баъзе ҷашнҳои бостонӣ ба амал омаданд. Бо вуҷуди ин, Наврӯз дар байни мардум нигоҳ дошта шуд ва минбаъд дар фарҳанги минтақа мавқеи худро аз даст надод.

Дар давраи хилофати Аббосиён низ Наврӯз дар дарбори Бағдод бо шукӯҳ таҷлил мегардид7.

  1. Наврӯз ҳамчун падидаи байналмилалӣ

Дар асри XXI Наврӯз мақоми байналмилалӣ пайдо намуд. Ин ҷашн ҳамчун мероси фарҳангии умумибашарӣ эътироф гардид.

30 сентябри соли 2009 Наврӯз ба Феҳристи мероси ғайримоддии фарҳангии башарият шомил карда шуд8.

Баъдан, 23 феврали соли 2010 Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид 21 мартро Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон намуд9.

Имрӯз Наврӯз дар зиёда аз 15 кишвар таҷлил мегардад ва зиёда аз 300 миллион нафар одамон дар ҷаҳон онро ҷашн мегиранд.

  1. Наврӯз дар Тоҷикистон

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Наврӯз баъд аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ (1991) мақоми махсус пайдо намуд.

Имрӯз ин ҷашн дар сатҳи давлатӣ аз 21 то 24 март таҷлил мегардад. Дар ин рӯзҳо дар тамоми кишвар чорабиниҳои фарҳангӣ ва ҷамъиятӣ баргузор мешаванд. Аз ҷумла:

– фестивалҳои фарҳангӣ;

– намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ;

– мусобиқаҳои варзишии миллӣ, ба мисли гӯштин, бузкашӣ ва аспдавонӣ.

Ин чорабиниҳо ба рушди фарҳанги миллӣ ва таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ мусоидат мекунанд.

Наврӯз дар Тоҷикистон на танҳо ҷашни фарҳангӣ, балки омили муҳими ваҳдати миллӣ, дӯстии халқҳо ва худшиносии миллӣ ба ҳисоб меравад.

Аҳамияти таърихӣ ва фарҳангии Наврӯз. Ин ҷашн яке аз куҳантарин ва пуршукӯҳтарин ҷашнҳои башарӣ буда, рамзи оғози соли нав, эҳёи табиат ва мероси ғании фарҳангии инсон мебошад. Таърихи чандҳазорсолаи он нишон медиҳад, ки ин ҷашн дар тули асрҳо барои таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ, рушди фарҳанг ва ғанӣ гардидани ҷаҳони маънавии мардум хидмат кардааст. Аз нигоҳи иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, Наврӯз ҳамчун омили муттаҳидкунандаи ҷомеа нақши муҳим дорад. Расму оинҳое чун хонатаконӣ, чаҳоршанбеи сурӣ, дастархони ҳафтсин ва Сездаҳбадар таҷассумгари ҷаҳонбинии бостонӣ, иртиботи инсон бо табиат ва арзишҳои маънавии ниёкон  мебошанд. Ин анъанаҳо ҳамзамон бозгӯи робитаи фарҳанг бо донишҳои астрономӣ ва кишоварзии ниёкон  низ ҳастанд.

Дар тули таърих Наврӯз бо давраҳои гуногуни сиёсиву иҷтимоӣ пайванд дошта, аз замони давлатҳои қадим то давраҳои баъдӣ нигоҳ дошта шудааст. Ин нишон медиҳад, ки Наврӯз на танҳо ҷашни фарҳангӣ, балки рамзи ҳувийят ва пойдории фарҳанги миллӣ мебошад. Замони муосир Наврӯз ба сатҳи байналмилалӣ баромада, ҳамчун мероси фарҳангии умумибашарӣ эътироф гардидааст. Шомил гардидани он ба Феҳристи мероси ғайримоддии ЮНЕСКО ва эълони Рӯзи байналмилалии Наврӯз аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид аҳамияти ҷаҳонии ин ҷашнро собит менамояд.

Дар Тоҷикистон Наврӯз пас аз Истиқлоли давлатӣ бо шукӯҳу шаҳомати хос таҷлил гардида, ба рамзи ваҳдати миллӣ, худшиносии миллӣ ва дӯстии байни халқҳо табдил ёфтааст. Ҳамин тавр, Наврӯз на танҳо ҷашни бостонӣ, балки таҷассумгари арзишҳои фарҳангӣ, ҳамбастагии иҷтимоӣ ва идомаи мероси тамаддунии инсоният мебошад.

Рӯйхати адабиёт

  1. Раҳмон Э. Наврӯз – ҷашни миллӣ ва мероси фарҳангӣ. Душанбе, 2012.
  2. Бойматов С. Таърихи Наврӯз. Душанбе, 2006.
  3. Фирдавсӣ А. Шоҳнома. Душанбе: Ирфон, 1990.
  4. Берунӣ А. Осор-ул-боқия. Теҳрон, 1943.
  5. Хайём У. Наврӯзнома. Душанбе, 1989.
  6. Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон. Наврӯз ва суннатҳои он. Душанбе, 2015.
  7. Нафисӣ С. Таърихи иҷтимоии Наврӯз. Теҳрон, 1954.
  8. UNESCO. -Nowruz – Intangible Cultural Heritage-. Paris, 2009.
  9. United Nations. -International Day of Nowruz Resolution-, 2010.

Муҳаммад Сафаров, номзади илмҳои педагогӣ, муовини сардори Маркази «Тоҷикшиносӣ»-и Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.