Тӯрон – гаҳвораи тамаддуни ориёӣ
«Дар ҳошияи таъкидҳои Пешвои миллат дар паёми имсола, ҷиҳати бунёд намудани Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёӣ .»
Дар партави таъкидҳои Пешвои миллат оид ба таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ, омӯзиш ва муаррифии мероси таърихию фарҳангии ниёгон аҳамияти хоса касб менамояд. Китоби «Тӯрон-гаҳвораи тамаддуни ориёӣ»-и Ҳамдам Муъминҷонов бо таҳлили сарчашмаҳои бостонӣ, аз ҷумла «Авесто», нақши сарзамини Тӯронро ҳамчун яке аз марказҳои асосии ташаккули тамаддуни ориёӣ равшан месозад. Ин асар ҳамчун заминаи илмӣ метавонад барои бунёд ва рушди чунин маркази фарҳангӣ хизмат намуда, ба таҳкими худшиносии миллӣ ва арҷгузорӣ ба мероси таърихӣ мусоидат намояд.
Китоби “Тӯрон – гаҳвораи тамаддуни ориёӣ” асари илмӣ-фарҳангии муҳаққиқи тоҷик Ҳамдам Муъминҷонов мебошад, ки соли 2004 дар шаҳри Душанбе ба нашр расида, аз 298 саҳифа иборат аст. Ин китоб ба омӯзиши таърихи бостонӣ, фарҳанг ва ҷаҳонбинии халқҳое бахшида шудааст, ки решаҳои онҳо ба қабилаҳои ориёӣ мерасад. Муаллиф кӯшиш намудааст, ки тавассути таҳлили сарчашмаҳои таърихӣ ва динӣ, пеш аз ҳама китоби муқаддаси Авесто, нақши ориёҳо ва сарзамини Тӯронро дар ташаккули тамаддуни башарӣ равшан намояд. Китоб таҳти таҳрири олимони маъруфи тоҷик, аз ҷумла А. Муҳаммадҷонов, Н. Б. Ҳотамов ва К. Олимов омода гардидааст, ки ин ба арзиши илмии асар саҳми назаррас мегузорад. Дар китоб масъалаи пайдоиш ва ташаккули тамаддуни ориёӣ мавқеи марказӣ дорад. Муаллиф аз он оғоз мекунад, ки таърихи ориёҳо яке аз саҳифаҳои муҳимми таърихи тамаддуни ҷаҳонӣ мебошад. Ба андешаи ӯ, сарзамини Тӯрон яке аз марказҳои бостонии ташаккули фарҳанги ориёӣ ба шумор меравад ва дар он ҷо шаклҳои аввалини ҳаёти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маънавии ин халқҳо ба вуҷуд омадаанд. Бо такя ба маълумоти таърихӣ ва матнҳои Авесто, муаллиф маншаъ, зиндагӣ ва ҳаракати қабилаҳои ориёиро баррасӣ намуда, нишон медиҳад, ки чӣ гуна онҳо дар минтақаҳои гуногун паҳн гардида, фарҳанг ва тамаддуни худро ташаккул додаанд.
Яке аз мавзӯъҳои муҳими китоб нақши паёмбари бостонӣ Зардушт дар ташаккули ҷаҳонбинии ориёӣ мебошад. Муаллиф таълимоти ахлоқӣ ва фалсафии Зардуштро таҳлил карда, нишон медиҳад, ки маздаизм на танҳо як дини бостонӣ, балки низоми мукаммали фикрӣ ва ахлоқӣ будааст. Дар ин таълимот муборизаи неку бад, аҳаммияти ростӣ, адолат ва масъулияти инсон дар назди ҷомеа мавқеи муҳим дорад. Матнҳои Авесто ҳамчун сарчашмаи асосии дониш дар бораи ҳаёти маънавӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ориёҳо истифода мешаванд. Дар асар инчунин муносибат ва муқоисаи ду сарзамини таърихӣ –Тӯрон ва Эрон – мавриди таҳлил қарор мегирад. Муаллиф нишон медиҳад, ки ин ду минтақа дар таърихи бостонӣ робитаҳои зичи фарҳангӣ ва сиёсӣ доштаанд ва дар афсонаҳо ва ривоятҳои қадимӣ ҳамчун марказҳои муҳимми тамаддун зикр мешаванд. Қиссаҳои марбут ба сулолаҳои бостонӣ, аз ҷумла Пешдодиён ва Каёниён, низ дар китоб ҷойи муҳим доранд. Дар ин бахш шахсиятҳои афсонавию таърихӣ, ба монанди Ҷамшед, Заҳҳок, Фаридун, Афросиёб ва Кайхусрав баррасӣ мегарданд. Ин ривоятҳо на танҳо хусусияти афсонавӣ доранд, балки ҳамчун инъикоси ҷаҳонбинӣ, арзишҳои ахлоқӣ ва ормонҳои мардумони бостонӣ арзёбӣ мешаванд.
Муаллиф дар баробари масъалаҳои таърихӣ ба паҳлуҳои фалсафии таълимоти Авесто низ диққати махсус медиҳад. Дар китоб масъалаҳои марбут ба табиати инсон, ахлоқ, муносибати инсон бо ҷомеа ва масъулияти ӯ дар назди табиат баррасӣ мешаванд. Ба ақидаи муаллиф, фалсафаи Авесто бисёр ҷанбаҳои умумибашарӣ дорад ва метавонад барои дарки масъалаҳои иҷтимоӣ ва маънавии ҷаҳони муосир низ аҳамият дошта бошад. Дар ин замина мафҳумҳои муҳим, ба мисли хварра (нури маънавӣ ва шукуҳи инсон), адолат, ростӣ ва некӣ ҳамчун арзишҳои асосии тамаддуни ориёӣ тавсиф карда мешаванд. Аҳаммияти илмӣ ва фарҳангии китоб дар он аст, ки он кӯшиш мекунад таърихи ориёиро аз таҳрифҳои гуногуни сиёсӣ ва идеологӣ ҷудо намояд. Муаллиф таъкид мекунад, ки мафҳуми “ориёӣ” бояд ҳамчун як воқеияти таърихӣ ва фарҳангӣ фаҳмида шавад, на ҳамчун абзори идеологӣ. Бо ҳамин роҳ китоб ба эҳёи худшиносии таърихӣ ва фарҳангии халқҳои тоҷик мусоидат мекунад ва нишон медиҳад, ки фарҳанги онҳо бо тамаддуни қадимии ориёӣ робитаи амиқ дорад.
ТАВСИЯ: Ҳамин тавр, китоби «Тӯрон – гаҳвораи тамаддуни ориёӣ»-и муҳаққиқи тоҷик Ҳамдам Муъминчонов, ки дар шаҳри Душанбе соли 2004 нашр шудааст, ба омӯзиши таърих ва фарҳанги ориёҳо бахшида шудааст. Муаллиф бо такя ба китоби муқаддаси Авесто нақши тамаддуни ориёиро дар таърихи башарият шарҳ медиҳад.
Мутолиаи ин китоб ба донишҷӯён, омӯзгорон ва ҳамаи дӯстдорони таърих тавсия дода мешавад, зеро он барои шиносоӣ бо таърихи бостонӣ, фарҳанг ва ҷаҳонбинии ниёгони тоҷикон маълумоти муфид медиҳад. Манбаи арзишманди дониш ба ҳисоб меравад ва ба фаҳмиши амиқтари решаҳои тамаддунии минтақа мусоидат мекунад.
Таҳияи Сафаров Муҳаммад, номзади илмҳои педагогӣ, муовини сардори Маркази «Тоҷикшиносӣ»-и Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.