Светлана Омаровна: Ҳамоҳангии бузургон

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Пешвои муаззамест, ки ҳамчун як шахсияти беназири ҷаҳонӣ дар таърихи халқи тоҷик кишварро обод кард, вазъи иҷтимоиро беҳтар намуд, дӯстӣ ва ҳамзистии осоиштаи мардуми кишварро таъмин намуд. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таърихи Тоҷикистон нақши бузургеро гузошт, ба монанди ислоҳотгарони маъруфи дунё Отатурк дар Туркия, Шарл де Голль дар Фаронса, Маҳатхир Муҳаммад дар Малайзия, Ли Куан Ю дар Сингапур, Дэн Сяопин дар Чин ё Франклин Рузвелт дар Иёлоти Муттаҳида.

Фаъолияти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳаёти Тоҷикистон аз ҷониби намояндагони элитаи ҷаҳонӣ, сарони давлатҳо ва ҳукуматҳо ва сиёсатмадорони маъруф баҳоӣ баланд гирифтааст. Ӯ на танҳо Президенти кишвар, сиёсатмадор, балки муаллифи беш аз 20 китоби таърихи тоҷикон ва забони тоҷикист.

Равобити адабӣ, фарҳангӣ, тиҷорат ва иқтисодии Ҷумҳурии Қазоқистон ва Тоҷикистон дар ҳамкорӣ рушд мекунанд. Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон Касим – Жомарт Токаев, ҳангоми сафари охиринаш ба Тоҷикистон ба ин ҷанбаҳо диққати махсус дод. Мувофиқатҳои мавзӯии асарҳои шоирони маъруфи тоҷик Абулқосим Фирдавсӣ, Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Садриддин Айнӣ, олим ва мутафаккири бузурги халқҳои тоҷику форс дар асрҳои миёна Умари Хайём, классики адабиёти форсу-тоҷик Саъдии Шерозӣ бо дидгоҳҳои фалсафии шоири бузурги қазоқ, Абай зуҳуроти дурахшони ҳамоҳангии бузургон аст.

Абдулқосим Фирдавсӣ! Ин шоири машҳурро дар даштҳои Қазоқистон кӣ намедонад? Достони безаволи ӯ «Шоҳнома»-ро кӣ нашунидааст? Кӣ ба қаҳрамонии персонажҳои асосии асар Рустами достон баҳои баланд надодааст? Ҳатто қазоқҳои одӣ писаронашонро Рустам ва Достон ба номи қаҳрамонони ин асари безаволи Фирдавсӣ номиданд. Мардуми қазоқ на танҳо эпоси «Шоҳнома»-и Фирдавсиро ғоибона гӯш мекарданд, балки онро бо чашмони худ медиданд, дар даст доштанд ва ба забони модарии худ мехонданд. Масалан, китоби Сердалӣ «Хисса Рустем-Дастан» аз «Шоҳнома» дар Қазон ва тарҷумаи «Шоҳнома» –и Ораз-Молда дар Тошканд нашр шудааст. Рӯзноманигор ва шоири намоён Муҳаммадҷон Сералин як қисми “Шоҳнома»-ро дар солҳои 1914-15 ба забони қазоқӣ тарҷума кардааст. Он дар якчанд шумораи маҷаллаи “Айкап” бо номи «Рустем ва Зораб» чоп шудааст. Сипас, соли 1934, ба муносибати ҳазорсолаи таваллуди Фирдавсӣ, шоири барҷастаи мо Турмаганбет Изтлеуев тамоми «Шоҳнома»-ро ба қазоқӣ тарҷума намуд. Тарҷумаҳои ӯ дар он солҳо дар бисёр рӯзномаҳо ва маҷаллаҳо чоп шуда, дар китобҳо нашр ва ба китобҳои дарсӣ дохил карда шуданд. Қисми «Шоҳнома»-и тарҷумаи Т. Изтлеуев соли 1961 ҳамчун китоби алоҳида бо забони қазоқӣ бо номи «Рустем-Дастан» чоп шудааст. Китоб дар конфронси нависандагони Осиё ва Африқо дар Қоҳира хуб пазируфта шуда буд.

Дар тарҷумаи «Шоҳнома» ба забони қазоқӣ Мажит Даулетбоев, Айманқул Тоҷибоева, Калмахан Абдукадиров низ ширкат варзиданд. Зеро калимаи Фирдавсӣ ба забони қазоқӣ низ «сарояндаи биҳишт»-ро мефаҳмонад.

Масалан: Фузулӣ, Шамшӣ, Сэйхалӣ, Суғдӣ, Фирдавсӣ, Хоҷа Ҳофиз – ҳамаи инҳо як садои шоирона аст, навиштаанд онҳо. Шоири барҷастаи халқи қазоқ Султонмахмут Торайгиров низ бо эҷодиёти Фирдавсӣ шинос шудаст. Вай қаҳрамонҳои «Шоҳнома»-ро ба сурудҳои ҳаяҷоновари худ ворид намуд. Шоир дар шеъри «Фикри шогирд»:

Typмыс, mardыp – bэpi de

Бyл максаттан bypa алмас.

Каhapман, Рyстем, Элi de/

«Бypaм» den жолда mypa алмас, – гуфта навиштааст.

Даҳҳо шоирони қазоқ Фирдавсӣ ва қаҳрамонҳои ӯро суруданд.

Осори Абай дар адабиёти тоҷик аз ибтидои солҳои 50-ум маълум аст. Яке аз аввалин маълумотҳо дар бораи Абай дар рӯзномаи «Ҳақиқати Ленинобод» соли 1950 ба муносибати 105-солагии зодрӯзи шоир чоп шуда буд. Ин мақолаи А. Мирпогоев бо номи «Дӯсти фарҳанги бузурги рус» дар бораи ҳаёт ва осори Абай маълумоти мухтасар дода, изҳор медорад, ки шоири бузург адабиёти форсу-тоҷикро хуб медонист. Рӯзномаи русизабони «Ленинабадская правда» мақолаи С. Атжановро ба муносибати 50-умин солгарди вафоти шоир бо номи «Шоир – мураббии бузурги халқи қазоқ» чоп карда буд. Он дар бораи ҳаёт ва фаъолияти Абай, тарҷумаҳои Абай маълумот медиҳад. Дар иртибот ба 50-умин солгарди вафоти Абай дар шумораи 7-уми маҷаллаи ҷумҳуриявии адабии «Шарқи Сурх» соли 1954 шоир навишта буд «Дили ман чиҳил доғ аст…» (ауд. Бобо Ҳоҷӣ), «Ман барои вақтхушӣ шеър наменависам.», «Ноябр ҳамон моҳест, ки моҳи декабр аст”, «Шеър шоҳи калом аст, калом соҳиби он …» (ауд. Ғаффор Мирзо), «Кӯдакӣ тамом аст, оё медонед?…», «Ватани ман, қазоқи ман, ҳайрон меравам… » (ауд. А. Шарифӣ) бори аввал бо забони тоҷикӣ ба табъ расидааст. Шеърҳои Абай инчунин дар «Маориф ва маданият” ва дар рӯзномаи ҷумҳуриявии тоҷикзабони “Ӯзбекистони Сурх» чоп шудаанд. Шоирон ва нависандагони маъруфи тоҷик ба монанди М. Турсунзада, Ҷ. Икромӣ, М. Қанаот, Ю. Акобиров, Г. Сафиева, А. Сайфуллоев дар ҳикояҳову мақолаи худ, ки дар рӯзҳои адабиёт ва маданияти тоҷик дар Ҷумҳурии Қазоқистон нашр шудаанд, Абайро ҳамчун классики адабиёти қазоқ эътироф кардаанд. Асарҳои илмӣ, монографияҳо ва мақолаҳои нависандагон ва олимони тоҷик дар бораи Абай андешаҳои нав доранд….

Мо мехоҳем дар бораи идома ва ҳамоҳангии Фирдавсӣ ва Абай, намояндагони адабиёти асрҳои гуногуни тоҷику қазоқ сӯҳбат кунем. Муборизаи некиву бадӣ ҷаҳонбинии Фирдавсӣ аст. Вай тавонистааст, ки ин нуқтаи назарро тавассути асарҳои бадеӣ воқеияти ҳаётро нишон диҳад, ӯ аз бисёр шоирон ва нависандагони замони худ ва баъдина, пештар буд. Мувофиқи гуфтаи Фирдавсӣ, инсон муқаддас ё бузург таваллуд намешавад. Ҳама рамзи некиву бадӣ доранд. Ва Абай дар 19 калимаи худ мегӯяд: «Одам бошуур таваллуд намешавад: агар вай бишнавад, бубинад, ламс кунад ва бичашад, хубиву бадиҳои оламро бидонад- бинобар ин шахсе, ки бисёр чизро медонад ва мебинад, бомаърифат мешавад». Касе ки суханони каронро гӯш мекунад, кар мешавад. На ҳама ҳиссиёт худ аз худ кор мекунанд. Агар ӯ тавассути ҳиссиёт чизҳои хуберо ба назар гирад ва аз бадӣ канорагирӣ кунад, пас ӯ метавонад кор кунад, пас ӯро инсон номидан мумкин аст.

Асарҳои давлатҳои бародари тоҷику қазоқ бо дӯстӣ асос ёфтаанд, ҳарду кишвар ба таҳкими он манфиатдоранд, дар байни онҳо масъалаҳои ҳалношуда мавҷуд нестанд ва мулоқоти ба қарибӣ баргузоршудаи Президентҳои Тоҷикистон ва Қазоқистон нишонаи сатҳи баланди идомаи муносибатҳо мебошад. Мо итминон дорем, ки ин созишномаҳои муҳим некӯаҳволӣ, идомаи адабӣ ва фарҳангии халқҳои ду кишварро боло хоҳанд бурд.

Светлана Тулеубекова Омаровна,
корманди фахрии маорифи
Ҷумҳурии Қазоқистон

Аз китоби “Нақши Эмомалӣ Раҳмон дар рушди  тамаддуни халқи тоҷик” таҳияи Мавзуна Салимова
сармутахассиси Медиатекаи
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.